Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 14

અથ ચતુર્દશસ્સર્ગઃ
(with Sloka meanings and summary along with commentary)

Tika Traya gives a brief summary of fourteenth Sarga. Tika Traya says,- "અશોકવનિકાપ્રાકારમ્ અવપ્લુત્ય પ્રાકારસ્થ એવ વનરામણીયકં પશ્યન્ વનં પ્રવિશ્યવૃક્ષાત્ વૃક્ષાન્તરેષુ અવપ્લુત્ય શાખાધૂનનેન પુષપર્ણાદીનિ શાતયન્ સીતાં વિચિન્વાનો હનુમાન્ મધ્યેવનં કાંચન વેદિકાં મધ્યવર્તિકાંચન વૃક્ષપરિવૃતં કિંચિત્ શિંશુપાવૃક્ષં દદર્શ| તદુપાન્તાત્ વહન્તીં સરિતં દૃષ્ટ્વા સંધ્યોપાસ્ત્યાદ્યર્થમ્ સીતાગમનં ભવેત્ ઇતિ સંભાવયન્ શિંશુપાં અધિરુહ્ય પર્ણનિબિડવિટપેષુ નિલીયાવસ્થિતો અભૂત્|"

This can be summarized as follows.

Hanuman enters Ashoka grove. It is said "સુંદરે સુંદરં વનમ્". Ashoka grove is that સુંદરં વનં. Ashoka grove is filled with trees of all types of fruits and flowers. Inhabited by intoxicated cuckoos and ever delighting bees. The trees were having abundant flowers and fruits . Ashoka grove was pleasing to the people, with herds of animals and flocks of birds. Flocks of proud peacocks. Flocks of different birds. Vanara saw a delightful mountain resembling a rain cloud with tall peaks. The Vanara saw a river flowing down from that mountain. Nearby he saw a Simsupa tree. Seeing the auspicious waters of the river, thinking that Sita will surely come there for performing the rites of twilight, Hanuma climbed up that tree. He sat there hidden within the leaves of that Simsupa tree, hoping to see Sita.

That summarizes the story of the Sarga 14.

Now the we go through fourteenth Sarga with meanings of Slokas.

||Sloka 14.01||

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા મનસા ચાધિગમ્યતામ્|
અવપ્લુતો મહાતેજાઃ પ્રાકારં તસ્ય વેશ્મનઃ||14.01||

સ|| સઃ મહાતેજઃ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા મનસા તાં (સીતાં) અધિગમ્ય તસ્ય વેશ્મનઃ પ્રાકારં અવપ્લુતઃ||

Rama Tika says- સ હનુમાન્ મુહૂર્તં ધ્યાત્વા વનિકાગમનપ્રકારં સંચિત્ય તાં સીતાં મનસા અધિગમ્ય પ્રાપ્ય તસ્ય રાવણસ્ય વેશ્મનઃ વેશ્મ પ્રાકારાત્ પ્રાકારમ્ અશોકવનિકાયામ્ ઇતિ શેષઃ, અવપ્લુત્ય ઉત્પ્લુત્યા પ્રાપ્તઃ|

||Sloka meanings||

સઃ મહાતેજઃ -
that mighty Hanuman
મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા -
meditating for a moment
મનસા તાં (સીતાં) અધિગમ્ય -
reaching Sita in his mind
તસ્ય વેશ્મનઃ પ્રાકારં અવપ્લુતઃ -
reached the boundary wall of that palace

||Sloka summary||

"That mighty Hanuman lost in thought, reached Sita in his mind for a moment, (as he) jumped down onto the boundary wall of the palace." ||14.01||

Having prayed "નમોસ્તુ રામાય સ લક્ષ્મણાય" for divine help in his search, and having reached the boundary wall of that Ashoka grove, Hanuman again meditated for a moment and reached Sita in his thoughts before moving forward.

How is Hanuma's mental make up?

||Sloka 14.02||

સ તુ સંહૃષ્ટ સર્વાઙ્ગઃ પ્રાકારસ્થો મહાકપિઃ|
પુષ્પિતાગ્રાન્ વસન્તાદૌ દદર્શ વિવિધાન્ દ્રુમાન્||14.02||

સ||પ્રાકારસ્થઃ સઃ મહાકપિઃ સર્વાઙ્ગઃ સંહૃષ્ટઃ વિવિધાન્ વસંતાદૌ દ્રુમાન્ પુષ્પિતાગ્રાન્ દદર્શ||

Govindaraja in his Tika says- સંહૃષ્ઠ સર્વાઙ્ગઃ પુલકિત સર્વાઙ્ગઃ| વસન્તાદૌ |પૌર્ણમાસ્યામાસાન્ સંપાદ્યેતિ પક્ષમનુશ્રુત્ય ફાલ્ગુન પૂર્ણમાસીપ્રપૂર્વાદિનત્વેન વસન્તાદાવિત્યુક્તમ|

||Sloka meanings||

સ તુ સંહૃષ્ટ સર્વાઙ્ગઃ -
with delight permeating all parts of his body
પ્રાકારસ્થઃ સઃ મહાકપિઃ -
the great Vanara standing on boundary the wall
દ્રુમાન્ પુષ્પિતાગ્રાન્ દદર્શ -
saw the trees with blooming flowers
વસંતાદૌ -
with the coming of spring

||Sloka summary||

"Hanuman , with delight permeating all parts of his body , standing on the boundary wall saw blossoming trees with the onset of spring." ||14.02||

Describing that Hanuma entering the Ashoka grove, the poet says, "સંહૃષ્ટ સર્વાંગઃ"; "Filled with joy in every limb of his body"; Ramayana Tilaka says"પુલકિત સર્વાંગઃ"; Why ? "મનસા ચાધિગમ્ય તામ્"- "Having reached Sita in his mind"; So, very thought of reaching Sita delighted Hanuma as he enters.

||Sloka 14.03||

સાલાન્ અશોકાન્ ભવ્યાંશ્ચ ચંપકાંશ્ચ સુપુષ્પિતાન્|
ઉદ્દાલકાન્ નાગવૃક્ષાં શ્ચૂતાન્કપિમુખાનપિ||14.03||

સ|| સાલાન્ અશોકાન્ ભવ્યાંશ્ચ સુપુષ્પિતાન્ ચંપકાશ્ચ ઉદ્દાલકાન્ નાગવૃક્ષાન્ કપિમુખાન્ ( કપિમુખવર્ણ) ચૂતાન્ અપિ (દદર્શ)||

||Sloka meanings||

સાલાન્ અશોકાન્ ભવ્યાંશ્ચ -
Salas Ashokas Bhavyaas
સુપુષ્પિતાન્ ચંપકાશ્ચ -
blossoming Champakas,
ઉદ્દાલકાન્ નાગવૃક્ષાન્ -
Uddalakas Naga trees
કપિમુખાન્ ચૂતાન્ અપિ -
Mangoes with the color of the monkeys snout

||Sloka summary||

"He saw variety of trees Salas Ashokas Bhavyaas, blossoming Champakas, Uddalakas Naaga trees and Mangoes with the color of the monkeys snout! "||14.03||

||Sloka 14.04||

અથામ્રવણ સંચ્ચન્નાં લતાશતસમાવૃતામ્|
જ્યામુક્ત ઇવ નારાચઃ પુપ્લુવે વૃક્ષવાટિકામ્||14.04||

સ|| અથ (સઃ હનુમાન્) આમ્રવણ સંચ્છન્નામ્ લતાશત સમાકુલામ્ વૃક્ષવાટિકાં જ્યામુક્તઃ નારાચઃ ઇવ પુપ્લુવે||

||Sloka meanings||

અથ (સઃ હનુમાન્) -
then Hanuman
આમ્રવણ સંચ્છન્નામ્ -
filled with mango groves
લતાશત સમાકુલામ્ -
over grown with hundreds of creepers
વૃક્ષવાટિકાં - clusters of trees
જ્યામુક્તઃ નારાચઃ ઇવ પુપ્લુવે -
penetrated like an arrow released from a bow

||Sloka summary||

"Then Hanuman penetrated the clusters of trees filled with mango groves and over grown with hundreds of creepers like an arrow released from a bow!"||14.04||

Before jumping across the ocean in search of Sita, Hanuma compares himself with Rama's arrow . We hear the same comparison by the poet here, hinting that the search may be coming to an end.

||Sloka 14.05||

સપ્રવિશ્ય વિચિત્રાં તાં વિહગૈરભિનાદિતામ્|
રાજતૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચૈવ પાદપૈઃ સર્વતો વૃતામ્||14.05||

સ|| સઃ તાં (અશોકવનિકાં ) પ્રવિશ્ય વિચિત્રાં વિહગૈઃ અભિનાદિતાં સર્વતઃ રાજતૈઃ કાંચનશ્ચૈવ પાદપૈઃ આવૃતાં (અશોકવનિકાં દદર્શ)||

||Sloka meanings||

સઃ તાં (અશોકવનિકાં ) પ્રવિશ્ય-
that Hanuman having entered
વિચિત્રાં વિહગૈઃ અભિનાદિતાં -
reverberating with sounds made by wonderful birds.
સર્વતઃ રાજતૈઃ કાંચનશ્ચૈવ પાદપૈઃ આવૃતાં -
grove surrounded by silvery and golden trees
(અશોકવનિકાં દદર્શ ) - ( saw the Ashoka grove)

||Sloka summary||

"That Hanuman having entered saw the grove surrounded by silvery and golden trees, made wonderful by the sounds of birds." ||14.05||

||Sloka 14.06||

વિહગૈર્મૃગસંઘૈશ્ચ વિચિત્રાં ચિત્રકાનનામ્|
ઉદિતાદિત્ય સંકાશાં દદર્શ હનુમાન્ કપિઃ||14.06||"

સ|| (તત્ર) હનુમાન્ કપિઃ વિચિત્રાં વિહગૈઃ મૃગ સંઘૈશ્ચ ઉદિતાદિત્ય સંકાશં (ઇવ) ચિત્રકાનનાં દદર્શ||

||Sloka meanings||

વિચિત્રાં વિહગૈઃ મૃગ સંઘૈશ્ચ -
with wonderful groups of birds , and groups of deer,
ઉદિતાદિત્ય સંકાશં (ઇવ) ચિત્રકાનનાં -
the grove shining like the rising Sun
હનુમાન્ કપિઃ દદર્શ -
The Vanara , Hanuman, saw

||Sloka summary||

"The Vanara , Hanuman, saw the Ashoka grove , shining like the rising Sun, with wonderful birds, groups of deer, and wonderful thickets." ||14.06||"

||Sloka 14.07||

વૃતાં નાનાવિધૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પોપગફલોપગૈઃ|
કોકિલૈઃ ભૃઙ્ગરાજૈશ્ચ મત્તૈર્નિત્ય નિષેવિતામ્||14.07||

સ|| પુષ્પોપગફલોપગૈઃ નાનાવિધૈઃ વૃક્ષૈઃ વૃતાં મત્તૈઃ કોકિલૈઃ ભૃંગરાજૈઃ ચ નિત્ય સેવિતાં (અશોકવનિકાં દદર્શ)||

||Sloka meanings||

પુષ્પોપગફલોપગૈઃ -
having abundant flowers and fruits
નાનાવિધૈઃ વૃક્ષૈઃ વૃતાં -
filled with many types of tress
મત્તૈઃ કોકિલૈઃ ભૃંગરાજૈઃ ચ નિત્ય સેવિતાં -
Inhabited by intoxicated cuckoos and ever delighting bees
(અશોકવનિકાં દદર્શ) - ( saw the Ashoka grove)

||Sloka summary||

"(Hanuman saw the grove ) Inhabited by intoxicated cuckoos and ever delighting bees, with trees which were having abundant flowers and fruits ." ||14.07||

||Sloka 14.08||

પ્રહૃષ્ટ મનુજે કાલે મૃગપક્ષિ સમાકુલે|
મત્તબર્હિણસંઘુષ્ટાં નાનાદ્વિજાગણાયુતામ્||14.08||

સ|| પ્રહૃષ્ટ મનુજેકાલે મૃગ પક્ષિ સમાકુલે મત્તબર્હિણસંઘુષ્ટામ્ નાનાદ્વિજ ગણાયુતાં (તાં અશોકવનિકાં દદર્શ)||

||Sloka meanings||

પ્રહૃષ્ટ મનુજે કાલે -
pleasing to the people
મૃગ પક્ષિ સમાકુલે -
with herds of animals and flocks of birdsન
મત્તબર્હિણસંઘુષ્ટામ્ -
flocks of proud peacocks
નાનાદ્વિજ ગણાયુતાં -
flocks of different birds.

||Sloka summary||

"Ashoka grove was pleasing to the people , with herds of animals and flocks of birds , flocks of proud peacocks, flocks of different birds." ||14.08||

Tilaka Tika says - પ્રહૃષ્ઠ મનુજે કાલે| વસન્તે| વસન્તસ્ય પ્રચુરમન્મથત્વાત્ પ્રહૃષ્ઠમનુજત્વમ્| It says that it is that time which generates happiness in the heart of men. That is the Spring time.

||Sloka 14.09||

માર્ગમાણો વરારોહાં રાજપુત્રીં અનિંદિતામ્|
સુખપ્રસુપ્તાન્ વિહગાન્ બોધયામાસ વાનરઃ||14.09||

સ|| વાનરઃ વરારોહાં અનિંદિતાં રાજપુત્રીં માર્ગમાણઃ સુખપ્રસુપ્તાન્ વિહગાન્ બોધયામાસ||

||Sloka meanings||

રાજપુત્રીં માર્ગમાણઃ -
moving in search of the princess ( Sita)
વરારોહાં અનિંદિતાં -
blameless and born in a noble family
સુખપ્રસુપ્તાન્ વિહગાન્ -
the birds which were sleeping happily
વાનરઃ બોધયામાસ -
Vanara awakened

||Sloka summary||

"The Vanara moving in search of Sita, the blameless princess born in a noble family, awakened the birds which were sleeping happily." ||14.09||

||Sloka 14.10||

ઉત્પતત્ભિઃ દ્વિજગણૈઃ પક્ષૈઃ સાલાઃ સમાહતાઃ|
અનેક વર્ણા વિવિધા મુમુચુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ||14.10||

સ|| ઉત્પતત્ભિઃ દ્વિજગણૈઃ પક્ષૈઃ સમાહતઃ સાલાઃ અનેકવર્ણઃ વિવિધાઃ પુશ્પવૃષ્ટયઃ મુમુચુઃ||

||Sloka meanings||

ઉત્પતત્ભિઃ દ્વિજગણૈઃ પક્ષૈઃ સમાહતઃ -
hit by the wings of the flying flocks of birds
સાલાઃ મુમુચુઃ -
the Sala trees showered
અનેકવર્ણઃ વિવિધાઃ પુશ્પવૃષ્ટયઃ -
flowers of many different colors.

||Sloka summary||

"Hit by the wings of the flying flocks of birds the trees showered flowers of many different colors." ||14.10||

||Sloka 14.11||

પુષ્પાવકીર્ણઃ શુશુભે હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|
અશોકવનિકા મધ્યે યથા પુષ્પમયો ગિરિઃ||14.11||

સ|| અશોકવનિકા મધ્યે પુષ્પાવકીર્ણઃ હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ પુષ્પમયો ગિરિઃ યથા શુશુભે||

||Sloka meanings||.

અશોકવનિકા મધ્યે-
in the middle of the Ashoka grove.
પુષ્પાવકીર્ણઃ હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ -
Hanuman the son of wind god covered with variety of flowers
પુષ્પમયો ગિરિઃ યથા -
like a mountain covered with flowers
શુશુભે - shone

||Sloka summary||

"Hanuman the son of wind god covered with variety of flowers shone like a mountain covered with flowers in the middle of the Ashoka grove." ||14.11||

||Sloka 14.12||

દિશઃ સર્વાઃ પ્રધાવંતં વૃક્ષ ષણ્ડગતં કપિમ્|
દૃષ્ટ્વા સર્વાણિ ભૂતાનિ વસન્ત ઇતિ મેનિરે||14.12||

સ|| વૃક્ષ ષણ્ડગતં દિશઃ સર્વાઃ પ્રધાવંતં કપિં દૃષ્ટ્વા સર્વાણિ ભૂતાનિ વસંત ઇતિ મેનિરે||

Tilaka Tika says- વસન્ત ઇતિ મેનિરે ઇતિ અન્યસ્ય ઇહ વને અશક્યપ્રવેશત્વાત્ વસન્ત એવ વૃક્ષસંચારોચિતમ્ કપિં આસ્થાય ચરતી ઇતિ મેનિરે ઇત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

વૃક્ષ ષણ્ડગતં -
covered with variety of flowers shed by the trees
દિશઃ સર્વાઃ પ્રધાવંતં-
running around in all directions
કપિં દૃષ્ટ્વા-
seeing the Vanara
સર્વાણિ ભૂતાનિ વસંત ઇતિ મેનિરે -
all the living beings thought he was spring personified.

||Sloka summary||

"Seeing Hanuman running around covered with variety of flowers shed by the trees , all the living being thought he was spring personified."||14.12||

Rama Tika says that since it is impossible for anyone to enter Ravana's Ashoka grove, all the beings in that grove thought the one running in that Ashoka grove can only be Vasant, the incarnation of Spring time in the physical form of Hanuman.

Poet too, talking of Hanuma as the incarnation of Spring, telling us that the Hanuma, who was immersed in the sorrow of not finding Sita, has overcome his sorrow, and is now generating excitement of anticipation in his search for Sita.

||Sloka 14.13||

વૃક્ષેભ્યઃ પતિતૈ પુષ્પૈઃ અવકીર્ણા પૃથગ્વિધૈઃ|
રરાજ વસુધા તત્ર પ્રમદેવ વિભૂષિતા||14.13||

સ|| તત્ર વૃક્ષેભ્યઃ પતિતૈઃ પુષ્પૈઃ અવકીર્ણા પૃધ્વી વિભૂષિતા પ્રમદ એવ રરાજ||

||Sloka meanings||

અવકીર્ણા પૃધ્વી -
earth covered
તત્ર વૃક્ષેભ્યઃ પતિતૈઃ પુષ્પૈઃ -
with flowers fallen from the trees
વિભૂષિતા પ્રમદ એવ રરાજ -
shown like a fully bedecked young woman.

||Sloka summary||

"The earth covered with flowers fallen from the trees shown like a fully bedecked young woman." ||14.13||

||Sloka 14.14||

તરસ્વિના તે તરવસ્તરસાભિ પ્રકમ્પિતાઃ|
કુસુમાનિ વિચિત્રાણિ સસૃજુઃ કપિના તદા||14.14||

સ|| તદા તરસ્વિના કપિના તરસા અભિપ્રકમ્પિતાઃ તે તરવઃ વિચિત્રાણિ પુષ્ફાણિ સસૃજુઃ ||

||Sloka meanings||

તદા તરસ્વિના કપિના-
by the great speed of Hanuman the one moving
તરસા અભિપ્રકમ્પિતાઃ -
vigorously shaken with speed
તે તરવઃ વિચિત્રાણિ પુષ્ફાણિ સસૃજુઃ -
those trees shed variety of colorful flowers."

||Sloka summary||

"Shaken by the great speed of Hanuman, the trees shed variety of colorful flowers." ||14.14||

||Sloka 14.15||

નિર્દૂત પત્રશિખરાઃ શીર્ણપુષ્પફલાદ્રુમાઃ|
નિક્ષિપ્ત વસ્ત્રાભરણા ધૂર્ત ઇવ પરાજિતઃ||14.15||

સ|| નિર્ધૂત પત્રશિખરાઃ શીર્ણપુષ્પફલાઃ દ્રુમાઃ પરાજિતાઃ નિક્ષિપ્ત વસ્ત્રાભરણાઃ ધૂર્તા ઇવ (દદર્શ)||

||Sloka meanings||

નિર્ધૂત પત્રશિખરાઃ -
trees with top branches shorn of
શીર્ણપુષ્પફલાઃ દ્રુમાઃ -
of flowers and fruits
નિક્ષિપ્ત વસ્ત્રાભરણાઃ -
one who lost his clothes and ornaments
પરાજિતાઃ ધૂર્તા ઇવ -
appeared like a defeated gamblers (દદર્શ)

||Sloka summary||

"The trees with top branches shorn of flowers and fruits appeared like gamblers who lost their clothes and ornaments ( in gambling)." ||14.15||

||Sloka 14.16||

હનુમતા વેગવતા કમ્પિતાસ્તે નગોત્તમાઃ|
પુષ્પપર્ણ ફલાન્યાસુ મુમુચુઃ પુષ્પશાલિનઃ||14.16||

સ|| વેગવતા હનુમતા કંપિતાઃ પુષ્પશાલિનઃ તે નગોત્તમાઃ પુષ્પવર્ણ ફલાન્યાસુઃ મુમુચુઃ||

||Sloka meanings||

વેગવતા હનુમતા કંપિતાઃ -
Shaken by the speedy Hanuman
પુષ્પશાલિનઃ તે નગોત્તમાઃ -
the best of trees with flowers
પુષ્પવર્ણ ફલાન્યાસુઃ મુમુચુઃ- shed flowers and fruits.

||Sloka summary||

"Shaken by the speedy Hanuman, the best of trees with flowers and fruits, shed flowers and fruits." ||14.16||

||Sloka 14.17||

વિહઙ્ગ સંઘૈર્હીનાસ્તે સ્કન્ધમાત્રાશ્રયા દ્રુમાઃ|
બભૂવુરગમાઃ સર્વે મારુતેનેવ નિર્થુતાઃ||14.17||

સ|| સર્વે તે દ્રુમાઃ મારુતેન વિનિર્ઘુતાઃ અગમાઃ ઇવ વિહંગસંઘૈઃ વિહીનાઃ સ્કન્ધમાત્રાશ્રયાઃ બભૂવ||

||Sloka meanings||

સર્વે તે દ્રુમાઃ -
all those trees
મારુતેન વિનિર્ઘુતાઃ -
shaken by the Vanara
વિહંગસંઘૈઃ વિહીનાઃ -
deserted by the flocks of birds
સ્કન્ધમાત્રાશ્રયાઃ -
looking bare as if resting on their trunks
અગમાઃ ઇવ - unable to move
બભૂવ - became

||Sloka summary||

All those trees, shaken by the Vanara, deserted by the flocks of birds, looking bare as if resting on their trunks unable to move ||14.17||

||Sloka 14.18,19||

નિર્ધૂત કેશી યુવતિ ર્યથા મૃદિત વર્ણિકા|
નિષ્પીતશુભ દન્તોષ્ઠી નખૈર્દન્તૈશ્ચ વિક્ષતા ||14.18||
તથા લાંઙ્ગૂલહસ્તૈશ્ચ ચરણાભ્યાંચ મર્દિતા|
બભૂવાશોકવનિકા પ્રભગ્નવરપાદપા||14.19||

સ|| લાંગૂલ હસ્તૈશ્ચ ચરણાભ્યાં ચ મર્દિતા અશોકવનિકા પ્રભગ્ન વર પાદપાઃ નિર્ધૂત કેશી મૃદિત વર્ણિકા નિષ્પીત શુભ દંતોષ્ટી નખદંતૈશ્છ વિક્ષતા યુવતી યથા બભૂવ||

||Sloka meanings||

લાંગૂલ હસ્તૈશ્ચ ચરણાભ્યાં ચ મર્દિતા -
crushed by Hanuman's tail, hands and feet
અશોકવનિકા પ્રભગ્ન વર પાદપાઃ -
Ashoka grove with prominent trees
નિર્ધૂત કેશી -
with disheveled hair
મૃદિત વર્ણિકા -
with her vermillion mark effaced
નિષ્પીત શુભ દંતોષ્ટી -
with bright teeth and lips looking faded being repeatedly kissed
નખદંતૈશ્છ વિક્ષતા -
wounded with nails and teeth.
યુવતી યથા બભૂવ -
like a young woman (Ashoka grove) appeared

||Sloka summary||

"The Ashoka grove crushed by Hanuman's tail and hands appeared like a woman with disheveled hair, with her vermillion mark effaced, with bright teeth and lips looking faded being repeatedly kissed and wounded with nails and teeth." ||14.18,19||

||Sloka 14.20||

મહાલતાનાં દામાનિ વ્યથમત્તરસા કપિઃ|
યથા પ્રાવૃષિ વિન્ધ્યસ્ય મેઘજાલાનિ મારુતઃ||14.20||

સ|| કપિઃ મહાલતાનાં દામાનિ તરસા વ્યથમત્ યથા મારુતઃ પ્રાવૃષી વિન્ધ્યસ્ય મેઘજાલાનિ યથા વ્યથમત્||

||Sloka meanings||

મહાલતાનાં દામાનિ -
huge clusters of creepers hanging on the trees
કપિઃ તરસા વ્યથમત્ -
Vanara shook them with tremendous winds
યથા મારુતઃ પ્રાવૃષી વિન્ધ્યસ્ય મેઘજાલાનિ -
like the winds scattering the clusters of clouds on the Vindhyas.

||Sloka summary||

"The Vanara shook the huge clusters of creepers with tremendous winds, like the winds scattering the clusters of clouds on the Vindhyas." ||14.20||

||Sloka 14.21||

સ તત્ર મણિ ભૂમીશ્ચ રાજતીશ્ચ મનોરમાઃ|
તથાકાઞ્ચન ભૂમીશ્ચ દદર્શ વિચરન્ કપિઃ||14.21||

સ||તત્ર વિચરન્ સઃ કપિઃ મણિભૂમિશ્ચ રાજતીશ્ચ તથા મનોરમાઃ કાંચનભૂમિશ્ચ દદર્શ||

||Sloka meanings||

તત્ર વિચરન્ સઃ કપિઃ -
the Vanara moving about the grove,
મણિભૂમિશ્ચ રાજતીશ્ચ-
floors with gems, and silver.
તથા મનોરમાઃ -
also pleasing to the eyes
કાંચનભૂમિશ્ચ -
floors paved with gold
દદર્શ - saw

||Sloka summary||

The Vanara, moving about the grove saw beautiful floors paved with gems, silver, and gold .

||Sloka 14.22||

વાપીશ્ચ વિવિધાકારાઃ પૂર્ણાઃ પરમવારિણા|
મહાર્હૈઃ મણિસોપાનૈઃ ઉપપન્નાસ્તતસ્તતઃ||14.22||

સ|| પરમવારિણા પૂર્ણાઃ તતઃ તતઃ મહાર્હૈઃ મણિસોપાનૈઃ ઉપપન્નાઃ વાપીશ્ચ (દદર્શ)||

||Sloka meanings||

પરમવારિણા પૂર્ણાઃ વાપીશ્ચ -
tanks filled with pure water
તતઃ તતઃ - here and there
મહાર્હૈઃ મણિસોપાનૈઃ -
steps studded with rich gems

||Sloka summary||

"Here and there he saw fully filled tanks with water, also having steps studded with rich gems." ||14.22||

From here in five Slokas Poet described a pond in Ashok grove and in two more Slokas describes a wonderful mountain. Rama Tika has a wonderful elaboration of the key Sanskrit words in Sanskrit. It is indeed eminently readable.

Ram Tika says- વિવિધાકારાઃ અનેકવિધાવયવાઃ, પરમવારિણા પૂર્ણાઃ મહાર્હૈઃ પ્રશંસનીયૈઃ મણિસોપાનૈઃ, ઉપપન્નાઃ યુક્તાઃ, મુક્તાપ્રવાલાન્યેવ સિકતા યાસુ સ્ફાટિકાયાઃ સ્ફાટિકમયાઃ, આન્તર કુટ્ટિમાઃ અભ્યન્તર નિબદ્ધભૂમયઃ યાસુ તરુભિરુપશોભિતાઃ બુદ્ધાનિ વિકસિતાનિ પદ્મોત્પલવનાનિ યાસુ નત્યૂહાનાં રુતેન શબ્દેન સંઘુષ્ટા દીઘાભિઃ વિશાલાભિઃ, અમૃતોપમતોયાભિઃ અત એવ શિવદ્ભિઃ, સરિદ્ભિઃ ઉપસંસ્કૃતા નિત્યં પૂર્ણત્વાય પ્રાપિતાઃ લતાશતૈરવતતાઃ વ્યાપ્તાઃ, સન્તાન કુસુમૈઃ કલ્પવૃક્ષપુષ્પૈઃ આવૃતાઃ નાનાગુલ્મૈરાવૃતં વનં જલં યાસાં કરવીરૈઃ કૃતમ્ અન્તરં છિદ્રં યાસુ તાઃ વાપીઃ દદર્શ| તતઃ અનન્તરમ્ અમ્બુધરસંકાશં મેઘસદૃશં પ્રવૃદ્ધાનિ શિખરાણિ યસ્ય તં, વિચિત્રાણિ કૂટાનિ યસ્ય તં, કૂટૈઃ અન્યપર્વત શ્રુઙ્ગૈશ્ચ સર્વતઃ પરિવારિતં, શિલાગૃહૈઃ શિલામય ભવનૈઃ, અવતતં વ્યાપ્તં જગતિ લોકે રમ્યં મનોહરં પર્વતં પર્વભિઃ અનેકગ્રન્થિભિઃ તન્યતે વર્ધ્યતે સ તં ગિરિં ચ દદર્શ | સપ્તં એકાન્વયિ||

||Sloka 14.23||

મુક્તાપ્રવાળસિકતાઃ સ્પાટિકાન્તર કુટ્ટિમાઃ |
કાઞ્ચનૈસ્તરુભિશ્ચિત્રૈઃ તીરજૈરુપશોભિતાઃ||14.23||

સ|| મુક્તપ્રવાળસિકતાઃ સ્ફાટિકાંતરકુટ્ટિમાઃ કાંચનૈઃ ચિત્રૈઃ તરુભિઃ તીરજૈઃ ઉપશોભિતા (વાપીશ્ચ દદર્શ) ||

||Sloka meanings||

મુક્તપ્રવાળસિકતાઃ -
beds of sands of corals and pearls
સ્ફાટિકાંતરકુટ્ટિમાઃ -
with platforms paved with bright crystals
કાંચનૈઃ ચિત્રૈઃ તરુભિઃ તીરજૈઃ -
with wonderful golden trees grown on the banks
ઉપશોભિતા - shining

||Sloka summary||

"The tanks were having beds of sands of corals and pearls, with platforms paved with bright crystals, corals and pearls, with wonderful golden trees grown on the banks." ||14.23||

|| શ્લોકમુ 14.24||

પુલ્લપદ્મોત્પલવનાઃ ચક્રવાકોપકૂજિતાઃ|
નત્યૂહરુત સંઘૂષ્ટા હંસસારસનાદિતાઃ||14.24||

સ|| પુલ્લપદ્મોત્પલવનાઃ ચક્રવાકોપકૂજિતાઃ નત્યૂહરતસંઘુષ્ટાઃ હંસ સારનિનાદિતાઃ (વાપીશ્ચ દદર્શ)||

||Sloka meanings||

પુલ્લપદ્મોત્પલ વનાઃ -
having beds of lotuses in full bloom
ચક્રવાકોપકૂજિતાઃ -
with sounds of Chakravakas
નત્યૂહરતસંઘુષ્ટાઃ -
with flocks of Natyuha birds
હંસ સારનિનાદિતાઃ -
sounds of Hamsas and Saras ન

||Sloka summary||

"The tanks were having beds of lotuses in full bloom, with flocks of Natyuha birds. it was noisy with sounds of Hamsas and Saras , as well as with sounds of Chakravakas." ||14.24||

||Sloka 14.25||

દીર્ઘાભિર્દ્રુમયુક્તાભિઃ સરિદ્ભિશ્ચ સમંતતઃ|
અમૃતોપમ તોયાભિઃ શિવાભિરુપસંસ્કૃતાઃ||14.25|

સ|| દીર્ઘાભિઃ દ્રુમયુક્તાભિઃ અમૃતોપમ તોયભિઃ શિવાભિઃ સરદ્ભિઃ સમંતતઃ ઉપસંસ્કૃતાઃ ( વાપીશ્ચ દદર્શ)||

||Sloka meanings||

દીર્ઘાભિઃ દ્રુમયુક્તાભિઃ -
with very tall trees
અમૃતોપમ તોયભિઃ -
nectar like water
શિવાભિઃ સરદ્ભિઃ સમંતતઃ -
auspicious streamlets all over

||Sloka summary||

"The tanks were endowed with tall trees, nectar like water, with auspicious streamlets all over decorated as it were." ||14.25|

||Sloka 14.26||

લતાશતૈરવતતાઃ સન્તાનકુસુમાવૃતાઃ|
નાનાગુલ્માવૃતઘનાઃ કરવીર કૃતાન્તરાઃ||14.26||

સ|| લતા શતૈઃ અવતતાઃ સંતાનકુશુમાવૃતાઃ નાના ગુલ્મ આવૃત ઘનાઃ કરવીર કૃતાંતરાઃ વાપીશ્ચ દદર્શ||

||Sloka meanings||

લતાશતૈરવતતાઃ -
spread with hundreds of creepers
સન્તાનકુસુમાવૃતાઃ -
scattered with of blossoms of Santanaka trees,
નાના ગુલ્મ આવૃત ઘનાઃ -
with several thick bushes
કરવીર કૃતાંતરાઃ -
with Karavira blooms here and there

||Sloka summary||

The tanks were spread with hundreds of creepers, scattered with blossoms of Santanaka trees, with several thick bushes, and with Karavira blooms here and there.||14.26||

||Sloka 14.27,28||

તતોઽમ્બુધર સંકાશં પ્રવૃદ્ધ શિખરં ગિરિમ્|
વિચિત્રકૂટં કૂટૈશ્ચ સર્વતઃ પરિવારિતમ્||14.27||
શિલાગૃહૈરવતતં નાનાવૃક્ષૈઃ સમાવૃતમ્|
દદર્શ હરિશાર્દૂલો રમ્યં જગતિ પર્વતમ્||14.28||

સ|| તતઃ હરિશાર્દૂલઃ જગતિ રમ્યં પર્વતં અંબુધરસંકાશં પ્રવૃદ્ધ શિખરં વિચિત્ર કૂટં સર્વતઃ કૂટૈઃ પરિવારિતં શિલાગૃહૈઃ અવતતમ્ નાનાવૃક્ષૈઃ સમાવૃતં ગિરિં દદર્શ||

Govindaraja says - જગતિ લોકે રમ્યં એતત્ સદૃશમ્ રમ્યં કિંચિત્ નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ| તિલક ટીકા લો - જગતિ લોકે રમ્યં સુંદરવસ્તુભ્યોઽપિ પરમ સુંદરમ|

||Sloka meanings||

તતઃ હરિશાર્દૂલઃ -
the tiger among Vanaras
જગતિ રમ્યં અંબુધરસંકાશં પર્વતં -
a delightful mountain resembling a rain cloud with tall peaks.
વિચિત્ર કૂટં સર્વતઃ કૂટૈઃ પરિવારિતં -
wonderful peaks spread all over the mountain
શિલાગૃહૈઃ અવતતમ્ -
with caves extending all over
નાનાવૃક્ષૈઃ સમાવૃતં ગિરિં -
surrounded by many different kinds of trees
પ્રવૃદ્ધ શિખરં - with tall peaks

||Sloka summary||

Then the tiger among Vanaras saw a delightful mountain resembling a rain cloud with tall peaks. It had wonderful peaks spread all over with caves , and is surrounded by variety of trees. ||14.27,28||

Hanuman sees a mountain. That mountain is very beautiful. The added emphasis is that is more beautiful than the most beautiful. There is a sense of delight even in the description of the mountain. Delight is permeating everything.

||Sloka 14.29||

દદર્શ ચ નગાત્તસ્માન્ નદીં નિપતિતાં કપિઃ|
અઙ્કાદિવ સમુત્સત્ય પ્રિયસ્ય પતિતાં પ્રિયામ્||14.29||

સ|| કપિઃ તસ્માત્ નગાત્ નિપતિતાં નદીં પ્રિયસ્ય અંકાત્ પતિત સમુત્પત્ય પ્રિયાં ઇવ દદર્શ||

Rama Tika says- પ્રિયસ્ય અઙ્કાત્ સમુત્પત્ય પતિતાં પ્રિયમિવ તસ્માત્ નગાત્ નિપતિતાં નદીમ્ દદર્શ|

||Sloka meanings||

તસ્માત્ નગાત્ નિપતિતાં નદીં-
a river flowing down from that mountain
પ્રિયસ્ય અંકાત્ પતિત સમુત્પત્ય પ્રિયાં ઇવ -
પlike a beloved falling and rising from the arms of the lover

||Sloka summary||

"The Vanara saw a river flowing down from that mountain appearing like a beloved falling and rising from the arms of the lover." ||14.29||

In the next three Slokas poet describes the river waters flowing through the mountain comparing with beloved, the descriptions are again like an invitation for delight.

||Sloka 14.30||

જલે નિપતિતાગ્રૈશ્ચ પાદપૈરુપશોભિતામ્|
વાર્યમાણામિવ ક્રુદ્ધાં પ્રમદાં પ્રિય બન્ધુભિઃ||14.30||

સ|| જલે નિપતિતાગ્રૈઃ પાદપૈઃ ઉપશોભિતાં પ્રિયબંધુભિઃ વાર્યમાણાં કૃદ્ધં પ્રમાદાં ઇવ (નદીં દદર્શ)|

Rama Tika says - પ્રિયબન્ધુભિઃ વાર્યમાણામ્ અન્યત્ર ગમન નિરોધાય પાર્થ્યમાનાં કૃદ્ધાં પ્રમદામ્ ઇવ | જલે નિપાતિતાગ્રૈઃ પાદપઃ તરુભિરુપશોભિતાં કાન્તસ્યોપરિ પ્રસન્નામ્ અત એવ પુનઃ ઉપસ્થિતામ્ પ્રાપ્તાં કાન્તામિવ પુનરાવૃત્ત તોયાં પુનરાવૃત્ત જલાં દદર્શ|

||Sloka meanings||

જલે નિપતિતાગ્રૈઃ પાદપૈઃ ઉપશોભિતાં -
shining with trees having branches dipping into water
કૃદ્ધં પ્રમાદાં ઇવ -
like an angry young woman
પ્રિયબંધુભિઃ વાર્યમાણાં -

restrained by her relatives

||Sloka summary||

With waters swirling around the branches dipping into the river, the waters looked like a young woman wanting to leave but detained by her relatives ||14.30||

||Sloka 14.31||

પુનરાવૃત્તતોયાં ચ દદર્શ સ મહાકપિઃ|
પ્રપન્નામિવ કાન્તસ્ય કાન્તાં પુનુરુપસ્થિતામ્||14.31||

આવૃત્તતોયાં કાંતસ્ય પ્રસન્નાં પુનઃ ઉપસ્થિતાં કાંતામિવ સઃ મહાકપિઃ દદર્શ||

||Sloka meanings||

આવૃત્તતોયાં -
waters running backward in circles
કાંતસ્ય પ્રસન્નાં -
pleased with beloved
પુનઃ ઉપસ્થિતાં કાંતામિવ - l
like one returning to her lover.
સઃ મહાકપિઃ દદર્શ -
that great Vanara saw

||Sloka summary||

"The waters running backward in circles appeared as if the one pleased with beloved has returned to her lover."||14.31||

||Sloka 14.32||

તસ્યાઽદૂરાત્ સપદ્મિન્યો નાનાદ્વિજગણાયુતાઃ|
દદર્શ હરિશાર્દૂલો હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ||14.32||

સ|| હરિશાર્દૂલઃ મારુતાત્મજઃ સઃ હનુમાન્ તસ્ય અદૂરાત્ નાનાદ્વિજગણાયુતાઃ પદ્મિન્યાઃ દદર્શ||

||Sloka meanings||

હરિશાર્દૂલઃ મારુતાત્મજઃ સઃ -
tiger among Vanaras and son of wind god , Hanuman
તસ્ય અદૂરાત્ -
not far from there
પદ્મિન્યાઃ દદર્શ -
saw a pond
નાનાદ્વિજગણાયુતાઃ -
with many kinds of birds.

||Sloka summary||

"Not far from there, the tiger among Vanaras saw a lotus pond filled with different kinds of birds." ||14.32||

||Sloka 14.33,34||

કૃત્રિમાં દીર્ઘિકાં ચાપિ પૂર્ણાં શીતેન વારિણા|
મણિપ્રવર સોપાનાં મુક્તાસિકતશોભિતામ્||14.33||
વિવિધૈર્મૃગસંઘૈશ્ચ વિચિત્રાં ચિત્રકાનનામ્|
પ્રાસાદૈઃ સુમહદ્ભિશ્ચ નિર્મિતૈર્વિશ્વકર્મણા||14.34||
કાનનૈઃ કૃતિમૈશ્ચાપિ પર્વત સમલંકૃતામ્|

સ|| સીતેન વારિણા પૂર્ણાં મણિપ્રવરસોપાનાં મુક્તાશિકતશોભિતાં વિવિધૈઃ મૃગસંઘૈશ્ચ વિચિત્રાં ચિત્રકાનનાં વિશ્વકર્મણા નિર્મિતૈઃ સુમહદ્ભિઃ પ્રાસાદૈઃ કૃત્રિમૈઃ કાનનૈશ્ચાપિ સર્વતઃ સમલંકૃતં દીર્ઘિકાં ચાપિ દદર્શ||

||Sloka meanings||

સીતેન વારિણા પૂર્ણાં -
filled with cool water
મણિપ્રવરસોપાનાં -
having steps studded with gems
મુક્તાશિકતશોભિતાં -
spread over with pearl dust as sand
વિવિધૈઃ મૃગસંઘૈશ્ચ -
with many kinds of herds of animals
વિચિત્રાં ચિત્રકાનનાં -
with wonderful colorful trees
વિશ્વકર્મણા નિર્મિતૈઃ -
built by Vishwakarma
સુમહદ્ભિઃ પ્રાસાદૈઃ -
with great palaces
સર્વતઃ સમલંકૃતં કૃત્રિમૈઃ કાનનૈશ્ચાપિ -
with artificial woodlands decorated all over.
(પદ્મિન્યાઃ) દદર્શ - saw the pond

||Sloka summary||

Filled with cool water , having steps studded with gems, spread over with pearl dust as sand, with many kinds of herds of animals, with wonderful colorful trees, with large mansions , it looked like it was built by Vishwakarma with great palace and artificial woodlands decorated all over.

||Sloka 14.35||

યે કેચિત્ પાદપા સ્તત્ર પુષ્પોપગપલોપમાઃ||14.35||
સચ્ચત્રાઃ સવિતર્દીકાઃ સર્વે સૌવર્ણવેદિકાઃ|

સ||તત્ર યે કેચિત્ પાદપાઃ પુષ્પગફલોફગાઃ સર્વે સચ્છત્રાઃ સવિતર્દિકાઃ સૌવર્ણ વેદિકાઃ ||

||Sloka meanings||

તત્ર યે કેચિત્ પાદપાઃ -
some of the trees
સર્વે પુષ્પગફલોફગાઃ -
full of flowers and fruits.
સચ્છત્રાઃ સવિતર્દિકાઃ -
with parasols and raised benches
સૌવર્ણ વેદિકાઃ -
with golden platforms.

||Sloka summary||

"Some of the trees were full of flowers and fruits. Some trees were full of leaves and branches spread over. Some had golden platforms." ||14.35||

||Sloka 14.36,37||

લતાપ્રતાનૈર્બહુભિઃ પર્ણૈશ્ચ બહુભિર્વૃતામ્||14.36||
કાઞ્ચનીં શિંશુપામેકામ્ દદર્શ હરિયૂધપઃ|
વૃતાં હેમમયીભિસ્તુ વેદિકાભિઃ સમંતતઃ||14.37||

સ||હરિયૂથપઃ બહુભિઃ લતાપ્રતાનૈઃ બહુભિઃ પર્ણૈશ્ચ સમંતતઃ વૃતામ્ હેમમયીભિઃ વેદિકાભિઃ વૃતામ્ કાંચનીં એકાં શિંશુપાં દદર્શ||

||Sloka meanings||.

હરિયૂથપઃ -
the best of Vanaras
બહુભિઃ લતાપ્રતાનૈઃ -
with many creepers
બહુભિઃ પર્ણૈશ્ચ સમંતતઃ -
with many leaves
હેમમયીભિઃ વેદિકાભિઃ વૃતામ્ -
surrounded by a golden platform.
એકાં શિંશુપાં દદર્શ -
saw a Simsupa tree.

||Sloka summary||

The best of Vanaras saw a Simsupa tree covered with many creepers and leaves surrounded by a golden platform.

||Sloka 14.38||

સોઽપશ્યત્ ભૂમિભાગાંશ્ચ ગર્તપ્રસ્રવણાનિ ચ|
સુવર્ણવૃક્ષાન્ અપરાન્ દદર્શ શિખિસન્નિભાન્ ||14.38 ||

સ|| સઃ ભૂમિભાગાંશ્ચ ગર્તપ્રસ્રવણાનિ ચ અપરાન્ શિખિસન્નિભાન્ સુવર્ણવૃક્ષાન્ અપશ્યત્ ||

||Sloka meanings||

સઃ ભૂમિભાગાંશ્ચ -
several pieces of land
ગર્તપ્રસ્રવણાનિ ચ -
with streams flowing out of springs
અપરાન્ સુવર્ણવૃક્ષાન્ શિખિસન્નિભાન્ -
other golden trees resembling fire
અપશ્યત્ - saw

||Sloka summary||

"He saw several pieces of land with streams flowing out of springs and other golden trees resembling fire." ||14.38 ||

||Sloka 14.39||

તેષાં દ્રુમાણાં પ્રભયા મેરો રિવ દિવાકરઃ|
અમન્યત તદા વીરઃ કાઞ્ચનોઽસ્મીતિ વાનરઃ||14.39||

સ|| તદા વીરઃ વાનરઃ મેરોઃ પ્રભયા દિવાકર ઇવ તેષાં દ્રુમાણાં પ્રભયા કાંચનઃ અસ્મિ ઇતિ મન્યત||

તિલક ટીકાલો - મેરોઃ પ્રભયા દિવાકર ઇવ તેષાં દૃમાણાં કાંચનોઽસ્મિ ઇતિ અમન્યત|

||Sloka meanings||

તદા વીરઃ વાનરઃ -
then the heroic Vanara
મેરોઃ પ્રભયા દિવાકર ઇવ -
the sun getting the radiance of Meru
તેષાં દ્રુમાણાં પ્રભયા કાંચનઃ અસ્મિ -
in the radiance of those trees he became golden hued
ઇતિ મન્યત - thus he thought

||Sloka summary||

"Then the heroic Vanara thought in the radiance of those trees he became golden hued, like the sun getting the golden hue because of the radiance of Meru " ||14.39||

In the thirteenth Sarga we see Hanuma, stretched in the sheath of mind, struggling to overcome his sorrow of not finding Sita and his sorrow of the likely consequences. Hanuma, having successfully overcome those thoughts, which is like the sheath of mind as it were, realizes the need for blessings of the almighty and starts his new search with prayers to Rama & Sita. This realization of the need for the blessings of the almighty is dawn of wisdom in the sheath of Jnyana or knowledge. After that step on the boundary wall of Ashoka grove, there is an immense sense of delight as though in anticipation of something bigger. Now seeing Hanuma admiring his own golden color in the reflected radiance of the golden trees in Ashoka grove, looks like Hanuma is in the sheath of delight, the final sheath before discovering Self. .

||Sloka 14.40||

તાં કાઞ્ચનૈસ્તરુગણૈઃ મારુતેન ચ વીજિતામ્|
કિંકિણી શતનિર્ઘોષામ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મય માગમત્||14.40||

સ|| ( સઃ હનુમાન્ ) કાંચનૈઃ તરુગણૈઃ મારુતેન વીજિતામ્ કિંકિણી શતનિર્ઘોષાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં આગમત્||

||Sloka meanings||

કાંચનૈઃ તરુગણૈઃ મારુતેન વીજિતામ્ -
golden trees swayed by the wind
કિંકિણી શતનિર્ઘોષાં -
producing the tinkling sound of hundred anklets
તાં દૃષ્ટ્વા -
seeing that
વિસ્મય માગમત્ -
Hanuma was wonder struck

||Sloka summary||

"Then Hanuman was wonder struck seeing golden trees swayed by the wind producing the tinkling sound of hundred anklets."||14.40||

||Sloka 14.41,42||

સ પુષ્પિતાગ્રાં રુચિરાં તરુણાઙ્કુર પલ્લવામ્|
તા મારુહ્ય મહાબાહુઃ શિંશુપાં પર્ણસંવૃતામ્||14.41||
ઇતો દ્રક્ષ્યામિ વૈદેહીં રામદર્શનલાલસામ્|
ઇતશ્ચેતશ્ચ દુઃખાર્તાં સંપતન્તીં યદૃછ્છયા||14.42||

સ|| મહાબાહુઃ સઃ પુષ્પિતાગ્રાં રુચિરાં તરુણાંકુરપલ્લવામ્ પર્ણસંવૃતાં તાં આરુહ્ય ' રામદર્શનલાલસામ્ વૈદેહીં ઇતઃ દ્રક્ષ્યામિ (ઇતિ મન્યત) | દુઃખાર્તાં યદૃચ્છયા ઇતશ્ચ ઇતશ્ચ સંપતન્તીં (તાં દ્રક્ષ્યામિ)|

||Sloka meanings||

મહાબાહુઃ સઃ -
the heroic Vanara with powerful arms
પુષ્પિતાગ્રાં રુચિરાં -
full of leaves with flowers blooming on the top
તરુણાંકુરપલ્લવામ્ પર્ણસંવૃતાં -
with tender sprouts and full of leaves
તાં આરુહ્ય -
climbing that tree
રામદર્શનલાલસામ્ -
the one anxious to see Rama
દુઃખાર્તાં ઇતશ્ચ ઇતશ્ચ સંપતન્તીં-
full of sorrow moving about here and there
વૈદેહીં યદૃચ્છયા ઇતઃ દ્રક્ષ્યામિ - I will see Vaidehi here by chance

||Sloka summary||

"The heroic Vanara with powerful arms climbed up the Simsupa tree, full of leaves with flowers blooming on the top, with tender sprouts and full of leaves (and said to himself). 'I will see Vaidehi who is anxious for seeing Rama, who is full of sorrow moving about here and there by chance'. ||14.41,42||

||Sloka 14.43||

અશોકવનિકા ચેયં દૃઢં રમ્યા દુરાત્મનઃ|
ચમ્પકૈઃ ચન્દ નૈશ્ચાપિ વકુળૈશ્ચ વિભૂષિતા||14.43||

સ|| દુરાત્મનઃ ઇયં અશોકવનિકા દૃઢં ચંપકૈઃ ચન્દનૈશ્ચ વકુળૈશ્ચાપિ વિભૂષિતા રમ્યા ||

||Sloka meanings||

દુરાત્મનઃ -
the evil minded Ravana's,
ઇયં અશોકવનિકા દૃઢં -
this Asoka grove with strong
ચંપકૈઃ ચન્દનૈશ્ચ વકુળૈશ્ચાપિ વિભૂષિતા -
Champaka Chandana and Vakula trees
વિભૂષિતા રમ્યા -
decorated and beautiful

||Sloka summary||

"The evil minded Ravana's, this Asoka grove with decorated with strong Champaka Chandana and Vakula trees looks beautiful."||14.43||

||Sloka 14.44||

ઇયં ચ નળીની રમ્યા દ્વિજસંઘનિષેવિતા|
ઇમાં સા રામમહિષી નૂનમેષ્યતિ જાનકી||14.44||

સ|| દ્વિજસંઘનિષેવિતા ઇયં નળીની ચ રમ્યા | સા રામમહિષી જાનકી નૂનં ઇમામ્ એષ્યતિ||

||Sloka meanings||

દ્વિજસંઘનિષેવિતા -
frequented by flocks of birds
ઇયં નળીની ચ રમ્યા-
this lotus pond is beautiful
સા રામમહિષી જાનકી -
the queen of Rama, Janaki
નૂનં ઇમામ્ એષ્યતિ -
surely will visit this place

||Sloka summary||

"Frequented by flocks of birds, this lotus pond is beautiful. Janaki, the queen of Rama surely will visit this place." ||14.44||

||Sloka 14.45||

સા રામા રામમહિષી રાઘવસ્ય પ્રિયા સતી|
વનસંચાર કુશલા નૂનમેષ્યતિ જાનકી||14.45||

સ|| સા રામા રામમહિષી રાઘવસ્ય પ્રિયા વનસંચાર કુશલા જાનકી નૂનં એષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

સા રામા રામમહિષી -
the beautiful queen of Rama
રાઘવસ્ય પ્રિયા -
dear to Rama,
વનસંચાર કુશલા -
loves to wander in the forest
જાનકી નૂનં એષ્યતિ -
Janaki will surely visit this place

||Sloka summary||

"The beautiful queen of Rama , dear to Rama, who loves to wander in the forest will surely visit this place." ||14.45||

||Sloka 14.46||

અથવા મૃગશાબાક્ષી વનસ્યાસ્ય વિચક્ષણા|
વનમેષ્યતિ સાર્યેહ રામચિન્તાનુકર્શિતા||14.46||

સ|| અથવા મૃગશાભાક્ષી અસ્ય વનસ્ય વિચક્ષણા રામચિંતાનુકર્શિતા સા આર્યા ઇહ વનં એષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

અથવા મૃગશાભાક્ષી -
may be the doe eyed lady
અસ્ય વનસ્ય વિચક્ષણા -
being familiar with this grove
રામચિંતાનુકર્શિતા -
brooding over Rama
સા આર્યા ઇહ વનં એષ્યતિ -
that noble woman will come to this grove

||Sloka summary||

" May be the noble woman, the doe eyed lady, being familiar with this grove brooding over Rama will come to this place".||14.46||

||Sloka 14.47||

રામશોકાભિ સંતપ્તા સા દેવી વામલોચના|
વનવાસે રતા નિત્યમ્ એષ્યતે વનચારિણી||14.47||

સ|| રામશોકાભિસંતપ્તા વામલોચના નિત્યં વનવાસે રતા સા દેવી વનચારિણી એષ્યતે||

||Sloka meanings||

રામશોકાભિસંતપ્તા -
consumed with grief for Rama in separation
વામલોચના - lovely eyed one
નિત્યં વનવાસે રતા વનચારિણી -
forest dweller who loves living in forest
સા દેવી એષ્યતે -
that lady will visit this place.

||Sloka summary||

"The forest dweller, lovely eyed one consumed with grief for Rama in separation forest dweller who loves living in forest, that lady ( Sita) will visit this place." ||14.47||

||Sloka 14.48||

વને ચરાણાં સતતં નૂનં સ્પૃહયતે પુરા|
રામસ્ય દયિતા ભાર્યા જનકસ્ય સુતા સતી||14.48||

સ|| રામસ્ય દયિતા ભાર્યા જનકસ્ય સુતા સતી પુરા વને ચરાણાં સ્પૃહ્યતે નૂનમ્||

||Sloka meanings||

રામસ્ય દયિતા ભાર્યા -
Rama's dear wife
જનકસ્ય સુતા સતી -
Janaka's daughter, a chaste lady
પુરા વને ચરાણાં સ્પૃહ્યતે નૂનમ્ -
earlier surely loved all the creatures wandering in the forest.

||Sloka summary||

"Rama's dear wife, Janaka's daughter, a chaste lady, earlier surely loved all the creatures wandering in the forest."||14.48||

||Sloka 14.49||

સન્ધ્યાકાલમનાઃ શ્યામા ધ્રુવ મેષ્યતિ જાનકી|
નદીં ચેમાં શિવજલાં સન્ધ્યાર્થે વરવર્ણિની||14.49||

સ|| શ્યામા વરવર્ણિની જાનકી સંધ્યાકાલમનાઃ શુભજલામ્ ઇમાં નદીં સંધ્યાર્થે ધૃવં એષ્યતિ||

Tilaka Tika says- સન્ધ્યાકાલમનાઃ સંધ્યા દિન રાત્રયોઃ સંધિરૂપાનુષ્ઠાનકાલો યસ્ય કર્મણઃ તત્ર મનઃ યસ્યાઃ સા, તથા સંધ્યાર્થે સંધ્યાકાલ ક્રિયમાણ સ્નાનાદ્યર્થે| રાત્રિ શેષે હનુમતઃ અસ્ય વચસઃ પ્રવૃત્તેઃ સંધ્યા શબ્દેન અત્ર પ્રાતઃ કાલો વિવક્ષિતઃ| તત્ર કર્તવ્ય સ્નાનાદૌ ચાસ્ત્યેવ સ્ત્રીણાં અપિ અધિકાર ઇતિ કથં સંધ્યાવન્દનં ઇતિ પરાસ્તં વેદિતવ્યમ્, કિં ચ સમ્યક્ ભગવત્ ધ્યાનસ્યૈવ સંધ્યાપદાર્થત્વેનાસ્ત્યેવ તત્ર સ્ત્રિયા અધિકારઃ| ગાયત્રી મન્ત્ર્ણ તદર્થ સ્મરણપૂર્વક ધ્યાને તુ દ્વ્જિજસ્યૈવ અધિકારઃ ઇતિ અન્યત્ |

||Sloka meanings||

શ્યામા વરવર્ણિની જાનકી -
Janaki beautiful lady of beautiful complexion
સંધ્યાકાલમનાઃ -
interested in performing the rites of twilight
શુભજલામ્ ઇમાં નદીં -
to this river of auspicious waters
સંધ્યાર્થે ધૃવં એષ્યતિ -
will surely come here to perform the rites of twilight

||Sloka summary||

"Janaki, beautiful lady of beautiful complexion, interested in performing the rites of twilight, will surely come here for performing the rites of twilight to this river of auspicious waters." ||14.49||

The matter of fact mention of Janaki coming in that direction to perform twilight , is indication that women had the official sanction to perform the twilight prayers in those times.

||Sloka 14.50||

તસ્યાશ્ચાનુરૂપેયં અશોકવનિકા શુભા|
શુભા યા પારિવેન્દ્રસ્ય પત્ની રામસ્ય સમ્મતા||14.50||

સ|| યા પાર્થિવેન્દ્રસ્ય રામસ્ય સમ્મતા શુભા પત્ની તસ્યાઃ શુભા ઇયં અશોકવનિકા અનુરૂપમપિ ચ||

||Sloka meanings||

પાર્થિવેન્દ્રસ્ય રામસ્ય સમ્મતા -
beloved of the Lord Rama
શુભા પત્ની -
auspicious lady chaste wife
તસ્યાઃ ઇયં અશોકવનિકા અનુરૂપમપિ ચ -
for her this Ashoka grove is suitable

||Sloka summary||

"She is beloved of the Lord Rama, chaste wife, auspicious lady. For her this Ashoka grove is suitable." ||14.50||

||Sloka 14.51||

યદિજીવતિ સા દેવી તારાધિપનિભાનના|
આગમિષ્યતિ સાઽવશ્ય મિમાં શિવજલાં નદીમ્||14.51||

સ|| તારાધિપનિભાનના સા દેવી જીવતિ યદિ સા અવશ્યમ્ ઇમામ્ શિવ જલં નદીં આગમિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

તારાધિપનિભાનના સા દેવી -
lady with the face of the Lord of all stars
જીવતિ યદિ - if she is living
સા અવશ્યમ્ - she will surely
ઇમામ્ શિવ જલં નદીં આગમિષ્યતિ -
come to this river of auspicious waters

||Sloka summary||

"The lady, with the face of the Lord of all stars, if she is living, will surely come to this stream of auspicious waters." ||14.51||

||Sloka 14.52||

એવં તુ મત્વા હનુમાન્ મહાત્મા
પ્રતીક્ષમાણો મનુજેન્દ્રસ્ય પત્નીમ્|
અવેક્ષમાણાશ્ચ દદર્શ સર્વમ્
સુપુષ્પિતે પર્ણઘને નિલીનઃ||14.52||

સ|| મહાત્મા હનુમાન્ એવં મત્વા મનુજેંદ્રપત્નીં પ્રતીક્ષમાણઃ સુપુષ્પિતે પર્ણઘને નિલીનઃ અવેક્ષમાણશ્ચ સર્વં દદર્શ||

||Sloka meanings||

મહાત્મા હનુમાન્ એવં મત્વા -
thinking thus, the venerable Hanuman
મનુજેંદ્રપત્નીં પ્રતીક્ષમાણઃ -
eagerly for the wife of king of men
સુપુષ્પિતે પર્ણઘને નિલીનઃ -
concealed on the tree full of leaves
અવેક્ષમાણશ્ચ સર્વં દદર્શ -
looked around .

||Sloka summary||

"Thus thinking the venerable Hanuman concealed on the tree full of leaves looked around eagerly for the wife of king of men." ||14.52||

With this Sloka and this thought of Hanuman, the fourteenth Sarga come to an end.

Most prominent in the Sarga are the poets flowing descriptions, which provide a mood uplift. We see seeds for a sense of delight moving away from the unsettling thoughts of Sarga thirteen, in the context of Hanuma's travails in not finding Sita. There are moments of actual delight in Hanuma's words.

The first Sloka starts with "સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા",reminding us of all the prayers of Hanuma, before he jumped into the grove.

Describing that Hanuma the poet says, "સંહૃષ્ટ સર્વાંગઃ"; "Filled with joy in every limb of his body"; Ramayana Tilaka says"પુલકિત સર્વાંગઃ"; Why ? "મનસા ચાધિગમ્ય તામ્"-
"Having reached Sita in his mind"; Very thought of reaching Sita delighted Hanuma as he enters.

How does he enter? "જ્યામુક્ત ઇવ નારાચઃ" - Like the arrow that left the bow. This again reminds of Hanuma's words at the start of this journey. At that time Hanuma thinks of himself as an instrument of Rama. He pledged to achieve the task much like Rama's arrow, which always reaches the target. Now the reminder of that seems to drop a hint that the search may be reaching its goal.

The grove is filled with trees of all types of fruits and flowers. Inhabited by intoxicated cuckoos, ever delighting bees and birds. How are those birds ? "સુખપ્રસુપ્તાન્ વિહગાન્". The birds were sleeping happily. How are the trees ? "મુમુચુઃ પુષ્પ વૃષ્ટયઃ". Those trees rained flowers on Hanuma, as he moved in like an arrow into that grove. How is Hanuma ? "પુષ્પાવકીર્ણઃ શુશુભે હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ" Covered with Flowers rained by the trees, he was shining like a mountain of flowers.

Looking at Hanuma covered with flowers,"સર્વાણિ ભૂતાનિ", all the creatures were wonder struck. They thought of him as the incarnation of Vasanta running around. "વસંત ઇતિ મેનિરે"| . There by implying that those creatures too were delighted.

Even the land around that was shining , "રરાજ વસુધા તત્ર"|

The poet says that the Ashoka grove crushed by Hanuman's tail and hands, appeared like a woman with disheveled hair, with her vermillion mark effaced , with her bright teeth and lips looking faded. Being kissed and wounded with nails and bitten with teeth, she was in a state of delight "Ananda".

That grove was generating delight all round.

There Hanuman saw a beautiful mountain. "દદર્શ હરિશાર્દૂલો રમ્યં જગતિ પર્વતમ્"; Elaborating on જગતિ પર્વતમ્ Ramayana Tilaka says: જગતિ લોકે રમ્યં, સુન્દરવસ્તુભ્યોઽપિ પરમ સુન્દરમ્| તીર્થસ્તુ- જગતિ પર્વતમ્ ! જગતિ લોકે રમ્યં | એતત્ સદૃશમ્ રમ્યં કિંચિન્નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ|

That પર્વતમ્ is પરમ સુન્દરમ્ ; There is nothing as beautiful as that. There Hanuma saw a tree with golden hues , Simsupa tree."કાંચનીં શિંશુપામેકાં દદર્શ હનુમાન્ કપિઃ".

The trees with golden hues had a glow. The poet describes the effect of the glow on Hanuma. અમન્યત મહાવીરઃ કાઞ્ચનોસ્મિ ઇતિ વાનરઃ| Hanuman thought he attained golden hue.

Ramayana Tilaka says: મેરોરિવ દ્રુમાણાં પ્રભયોપલક્ષિતો મહાકપિઃ અહં કાઞ્ચનોસ્મિ ઇતિ અમન્યત| ; The description is such that it is as though Hanuma was pleased. Then Hanuman was wonder struck seeing and hearing the tinkling sound of hundreds of anklets produced by the golden tree swaying in the wind.

Then Hanuma climbs the tree in anticipation of seeing Sita.

The Sarga is full of such enchanting descriptions. Every one of them have an element of joy seeping through them. There is an element of joy in everything about Ashoka grove. The happily sleeping birds waking up. The trees shedding flowers. Covered with all flowers Hanuman was looking beautiful. That mountain described as પરમ સુન્દરમ્, very beautiful; Grove itself looking like a woman in delight, Ananda.

This is the Aanandmaya Kosa. The sheath of joy.

There is an element of joy in all actions of Hanuma. Hanuma is filled with joy in every limb of his body as he enters. Hanuma looking beautiful covered with all flowers moving through Ashokvan. Hanuma thinking that he attained Golden hue. Hanuma wonderstruck at the scenery and sounds all around. Hanuma's anticipation as he awaits possible darshan of Sita.

This is the story of Sundara in સુંદરં વનં.;
This is the story of Hanuma in the આનંદમયકોશ .

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ચતુર્દશસ્સર્ગઃ||

Thus ends the fourteenth Sarga of Ramayana the first ever poem written by venerable poet Valmiki.

||ઓં તત્ સત્||

||om tat sat||

updated 23/10/2022 0555